დაუნის სინდრომის მქონე ადამიანების შესახებ საზოგადოებაში არაერთი სტერეოტიპი და მცდარი წარმოდგენა არსებობს. რეალურად, როგორც ყველა ადამიანი, ისინიც უნიკალური პიროვნებები არიან, საკუთარი ინტერესებით, ხასიათითა და ინდივიდუალური თვისებებით. თუმცა, კვლევები და კლინიკური პრაქტიკა აჩვენებს, რომ დაუნის სინდრომის მქონე ბევრ ადამიანს გარკვეული საერთო ქცევითი მახასიათებლები ახასიათებს, რომელთა სწორად გაგება მნიშვნელოვანია როგორც ოჯახებისთვის, ისე ჯანდაცვის სპეციალისტებისთვის.
საკუთარ თავთან საუბარი - ბუნებრივი და ადაპტაციური ქცევა
დაუნის სინდრომის მქონე ადამიანებში ხშირად გვხვდება საკუთარ თავთან ან წარმოსახვით მეგობართან საუბარი. ეს შეიძლება იყოს როგორც სრულიად წარმოსახვითი პერსონაჟი, ასევე რეალური ადამიანი, რომლის მიმართაც პირი შინაგან დიალოგს აწარმოებს.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ასეთი ქცევა უმეტეს შემთხვევაში არ წარმოადგენს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის ნიშანს. მიუხედავად ამისა, დაუნის სინდრომის სპეციფიკის არმცოდნე სპეციალისტმა შესაძლოა ეს ქცევა შეცდომით აღიქვას ფსიქიკური დარღვევის სიმპტომად. სწორედ ამიტომ, შეფასების პროცესში აუცილებელია ამ თავისებურების გათვალისწინება.
საკუთარ თავთან საუბარი ხშირად ჯანსაღ და სასარგებლო სტრატეგიას წარმოადგენს. ის ადამიანს ეხმარება აზრების დალაგებაში, ემოციების მართვაში, ინფორმაციის გადამუშავებასა და ყოველდღიურ გამოწვევებთან გამკლავებაში.
რუტინა, როგორც სტაბილურობისა და დამოუკიდებლობის საფუძველი
დაუნის სინდრომის მქონე პირთა უმრავლესობა ასევე მიდრეკილია მკაფიოდ ჩამოყალიბებული რუტინებისა და განმეორებითი ქცევებისკენ. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგჯერ ეს თავისებურება პრობლემად ან ქცევით დარღვევად შეიძლება შეფასდეს, სინამდვილეში იგი ხშირად მნიშვნელოვან დადებით ფუნქციას ასრულებს.
რუტინა ხელს უწყობს სტაბილურობის განცდას, ყოველდღიური საქმიანობების ორგანიზებას და განსაკუთრებით ეფექტურია ჯანსაღი ჩვევების ჩამოყალიბებაში. ჰიგიენის დაცვა, თვითმოვლა და დამოუკიდებელი ცხოვრების უნარების განვითარება ხშირად სწორედ რუტინული ქცევების დახმარებით ხდება უფრო წარმატებული.
სტრესთან გამკლავების ბუნებრივი მექანიზმები
საკუთარ თავთან საუბარი და განმეორებითი, რუტინული ქცევები შეიძლება განსაკუთრებით გაძლიერდეს ემოციური ან ფიზიკური სტრესის, დისკომფორტის, მოწყენილობისა თუ ცვლილებების პერიოდში. ხშირ შემთხვევაში ეს ქცევები ადაპტაციურ ფუნქციას ასრულებს და ადამიანს თვითდამშვიდებაში ეხმარება.
ამგვარი რეაქციები შეიძლება ემსახურებოდეს:
სტრესის შემცირებას;
ემოციური დაძაბულობის მართვას;
მოწყენილობასთან გამკლავებას;
ინფორმაციისა და გამოცდილების გადამუშავებას;
უსაფრთხოებისა და კონტროლის განცდის შენარჩუნებას.
ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული ქცევები ავტომატურად არ იქნეს მიჩნეული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მტკიცებულებად.
ქცევითი ცვლილებების უკან შესაძლოა ჯანმრთელობის პრობლემა იდგეს
მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი ქცევითი თავისებურება დაუნის სინდრომისთვის დამახასიათებელი და ბუნებრივია, სპეციალისტებმა ყოველთვის უნდა შეაფასონ, ხომ არ არის ქცევითი ცვლილება სხვა სამედიცინო მდგომარეობის შედეგი.
განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ისეთ მდგომარეობებს, როგორიცაა:
ძილის აპნოე;
ცელიაკია;
ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დარღვევები;
ანემია;
რეფლუქს-ეზოფაგიტი.
ამ დაავადებებმა შესაძლოა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინოს ადამიანის ქცევაზე, განწყობასა და ყოველდღიურ ფუნქციონირებაზე.
ზრდასრულთა ჯანდაცვის გაიდლაინების მნიშვნელობა
საქართველოში ამ ეტაპზე დაუნის სინდრომის მქონე ზრდასრულ პირთა სამედიცინო მეთვალყურეობის ეროვნული გაიდლაინი არ არსებობს. სწორედ ამიტომ განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარებას.
2020 წელს დაუნის სინდრომის გლობალურმა ფონდმა (Global Down Syndrome Foundation) სამედიცინო ექსპერტებთან თანამშრომლობით შეიმუშავა ზრდასრულთა სამედიცინო მეთვალყურეობის გაიდლაინი, რომელიც გამოქვეყნდა ამერიკის სამედიცინო ასოციაციის ჟურნალში (The Journal of the American Medical Association - JAMA).
აღნიშნული დოკუმენტის ერთ-ერთი მთავარი მიზანია, რომ დაუნის სინდრომისთვის დამახასიათებელი ქცევითი თავისებურებები არ იქნეს შეცდომით შეფასებული ქცევით ან ფსიქიკურ დარღვევებად და ადამიანებმა მიიღონ მათ საჭიროებებზე მორგებული, ხარისხიანი სამედიცინო მომსახურება.
ინფორმირებული საზოგადოება - ნაკლები სტიგმა
დაუნის სინდრომის მქონე ადამიანების ქცევითი თავისებურებების შესახებ ცოდნის გაზრდა მნიშვნელოვანია როგორც პროფესიონალებისთვის, ისე ფართო საზოგადოებისთვის. ინფორმირებულობა ხელს უწყობს სტიგმის შემცირებას, მცდარი წარმოდგენების აღმოფხვრას და თითოეული ადამიანის შესაძლებლობებისა და საჭიროებების უფრო ზუსტად აღქმას.
სწორედ ამიტომ, დაუნის სინდრომის მქონე პირთა ჯანდაცვის სერვისების გაუმჯობესებაზე მომუშავე ორგანიზაციები აგრძელებენ მუშაობას საერთაშორისო გაიდლაინების ქართულ რეალობაზე ადაპტირებისა და მათი პრაქტიკაში დანერგვის მიმართულებით.
დაუნის სინდრომის მქონე ადამიანების უკეთ გაგება იწყება მათი უნიკალურობის აღიარებით. საერთო ქცევითი მახასიათებლების ცოდნა კი გვეხმარება, რომ განსხვავებულობა არ აღვიქვათ პრობლემად, არამედ ადამიანის მრავალფეროვნების ბუნებრივ ნაწილად